Bitwa nad Sommą: młynek śmierci, który zmienił wojnę

Świt 1 lipca 1916 roku wstał cichy, jakby nieświadomy, że za chwilę rozedrze go huk setek dział i trzeszczący śpiew karabinów maszynowych. Dni wcześniejszego ostrzału artyleryjskiego wydawały się obiecywać coś w rodzaju wybawienia: ziemia przetarta wybuchami, zasieki posiekane na sieczkę, umocnienia zrównane z powierzchnią. W brytyjskich okopach rozbrzmiewały gwizdki, żołnierze wstali, unieśli plecaki i ruszyli. „Wszystko przygotowane” – szeptała oficjalna narracja. Lecz żaden plan nie potrafi wyczuć pulsu ziemi. Pod warstwą rozmokłej kredowej gleby Niemcy skryli się w głębokich schronach, a setki tysięcy brytyjskich i francuskich pocisków – często z licznymi niewybuchami – nie były w stanie zupełnie ich uciszyć. Gdy piechota przeszła przez drabinki strzelnicze w stronę własnego losu, mgła uniosła się jak kurtyna. Spektakl miał być krótki i tryumfalny. Zamiast tego przemienił się w długą, morderczą opowieść o błocie, żelazie i krwi.

Na niebie pojawiły się samoloty Królewskiego Korpusu Lotniczego, balony obserwacyjne wznosiły się nad linią frontu jak milczący świadkowie, a w oddali eksplodowała mina pod Hawthorn Ridge, wyprzedzając atak i zdradzając, że ziemia sama drga od napięcia. W tym samym czasie w londyńskich kinach niedługo obejrzą film „The Battle of the Somme”, zapis wielkiego wysiłku, który dla jednych będzie dowodem męstwa, dla innych – niepojętej bezduszności. Bitwa nad Sommą, zaplanowana jako przełamanie na froncie zachodnim, stała się młyńcem, w którym mielono całe dywizje, miasta i marzenia. Czy istotnie musiała trwać tak długo? Czy czołg, nowa bestia na polu bitwy, był zwiastunem końca tej rzezi? A może Somma była jedynie jednym z rozdziałów w kronice wojny przemysłowej, gdzie rachunek prowadzono stalą i ludzkimi życiorysami? Oto opowieść o planie, który rozszedł się w kontakcie z rzeczywistością, o odwadze i błędach, o wytrwałości i o cenie, jaką płaci się, gdy historia przyspiesza.

Zanim rozbłysły pierwsze rozkazy natarcia, w gabinetach sztabów toczono spory, które musiały skonfrontować ambicję z realiami. W 1916 roku francuski front pod Verdun krwawił nieprzerwanie od lutego: Niemcy uderzyli, licząc na wyniszczenie armii Republiki. Joseph Joffre, generalissimus armii francuskiej, wzywał do wspólnej akcji na Sommą, która odciąży Verdun i osłabi przeciwnika. Brytyjczycy, kierowani przez dowódcę Brytyjskich Sił Ekspedycyjnych, generała Douglasa Haiga, oraz dowódcę 4. Armii, generała Henry’ego Rawlinsona, widzieli w tym szansę na wybicie bramy w niemieckiej linii. Pomysł był prosty w teorii: skoordynowany atak francusko-brytyjski na stosunkowo krótkim odcinku frontu. W praktyce – skomplikowana maszyneria wymagająca synchronizacji tysięcy elementów: kolei polowych, parków artyleryjskich, składów amunicji, kompanii inżynieryjnych, sygnałów, map, fotografii lotniczych i morza ludzi.

Problem w tym, że wiosną 1916 roku priorytety pękły pod ciężarem Verdun. Francuzi, ponosząc gigantyczne straty, musieli ograniczyć swój udział w ofensywie nad Sommą, przerzucając świeże dywizje na Mężne Miasto nad Moźierzą. W rezultacie ciężar ataku przesunął się coraz bardziej na Brytyjczyków: nowicjuszy w wojnie na taką skalę, dopiero uczących się sztuki nowoczesnych operacji. Rawlinson – zwolennik ograniczonych celów i metodycznego posuwania się naprzód – ścierał się koncepcyjnie z Haigiem, który pragnął głębokiego przełamania. Spory te nie były czysto teoretyczne: przekładały się na liczbę dział, tempo i czas ostrzału, odległość, jaką piechota miała pokonać pierwszego dnia, a nawet na to, jakimi rodzajami amunicji strzelać do zasieków.

Po stronie niemieckiej generał Fritz von Below szykował 2. Armię do obrony. Niemcy nauczyli się żyć pod ogniem: głębokie ziemianki na stokach, system schronów, zadaszenia z szyn kolejowych, stanowiska karabinów maszynowych MG 08 z polami ostrzału przecinającymi się niczym sieci pająka nad „ziemią niczyją”. Inżynierowie cierpliwie wzmacniali umocnienia, a saperzy kopali labirynty rowów. Gdy Brytyjczycy i Francuzi gromadzili działa, Niemcy przenosili zapasy i drużyny karabinów w głąb, gotowe do kontrataków.

Brytyjskie przygotowania kulminowały w potężnym ostrzale artyleryjskim rozpoczętym 24 czerwca. Według planu siedmiodniowa nawała miała przeciąć zasieki, zburzyć rowy i zabić obrońców, tworząc drogę dla piechoty. Fabryki amunicji od miesięcy pracowały na najwyższych obrotach, ale tempo produkcji oznaczało też wady: sporą liczbę niewybuchów i pocisków zbyt lekkich do niszczenia betonowych schronów. Brytyjska nadzieja na „zmiękczenie” pozycji niemieckich została więc zderzona z twardą geologią Picardii i niemiecką sztuką budowania schronów głęboko pod ziemią, poza zasięgiem większości kalibrów.

O 7:28 rano pod La Boisselle eksplodowała mina Lochnagar, tworząc krater o średnicy ponad 90 metrów – do dziś widoczny w krajobrazie. Dwie minuty wcześniej wysadzono też słynną minę pod Hawthorn Ridge, której potężna detonacja, filmowana przez brytyjskich operatorów, uniosła monumentalny słup ziemi i kurzu. Miało to otworzyć bramy przez niemieckie linie. O 7:30, gdy ucichł ogień zaporowy, tysiące żołnierzy wyszły z okopów wzdłuż ponad trzydziestokilometrowego frontu. Gdy tylko opadł dym, karabiny maszynowe niemieckie odezwały się jak wyrok. Okazało się, że wiele zasieków pozostało nienaruszonych, przeciętych jedynie miejscami, a głębokie ziemianki ocaliły obrońców, którzy wdarli się na stanowiska, by siać ogień po wachlarzu przedpola.

Pierwszy dzień bitwy przeszedł do historii jako najkrwawszy w dziejach brytyjskiej armii: około 57 tysięcy strat, z czego 19 240 zabitych – w kilka godzin. Najciężej było na północnym odcinku, na stokach Thiepval, Beaumont-Hamel i Serre. „Bataliony kumpli” – Pals Battalions – utworzone z mężczyzn z tych samych miast i zakładów pracy, jak Accrington czy Leeds, poniosły takie straty, że w ich rodzinnych miejscowościach żałoba przybrała wymiar zbiorowej katastrofy. W centralnym i południowym sektorze sytuacja była nieco lepsza: Brytyjczycy zdobyli Montauban i Mametz, Francuzi poczynili znaczne postępy na południe od rzeki Sommy, gdzie ich ciężka artyleria i doświadczenie z Verdun przyniosły efekty. Jednak o wielkim przełamaniu nie było mowy.

Wydaje się paradoksem, że im dłużej trwał ostrzał przygotowawczy, tym bardziej Niemcy uczyli się go przeżyć. Wielu obrońców po prostu przeczekało nawałę w głębi ziemianek, wychodząc na stanowiska tuż przed natarciem. Gdy brytyjska piechota ruszała marszem w pełnym rynsztunku, często po równym terenie „ziemi niczyjej”, stawała się łatwym celem dla MG 08 i moździerzy. Sygnały dymne, gwizdki i chorągiewki – ówczesny system łączności – ginęły w kłębach kurzu. A przecież i po stronie niemieckiej padały setki – tylko, że ich ofiary były statystycznie mniejsze i rozproszone inaczej, w cieniu sukcesu obrony.

Somma była poligonem dla artylerii – królowej pól bitewnych XX wieku. W ciągu tygodnia poprzedzającego atak Brytyjczycy wystrzelili ponad 1,5 miliona pocisków. Lecz struktura tej nawały okazała się mieszanką ambicji i ograniczeń przemysłowych. Zbyt wiele granatów odłamkowych (przeznaczonych raczej do rażenia ludzi, nie betonu i ziemi) i zbyt mało pocisków burzących o wysokiej mocy skutkowało tym, że drut kolczasty, splątany w gęstwinę, w wielu miejscach przetrwał. Wkrótce pojawiło się pojęcie „creeping barrage” – ognia pełzającego, przesuwającej się kurtyny wybuchów, pod którą piechota miała iść jak pod parasolem. Gdzie i kiedy artyleria i piechota potrafiły zsynchronizować tempo, postępy były realne. Gdzie zawodziły zegary i łączność, kurtyna ognia albo znikała za wcześnie, albo spadała na własnych ludzi.

Inżynieria wojskowa dodała do tego sztukę podziemną: tunele i komory minowe drążone miesiącami pod niemieckimi pozycjami. Lochnagar i Y Sap pod La Boisselle, Hawthorn Ridge koło Beaumont-Hamel – to tylko najsłynniejsze z kilkunastu wielkich min odpalonych o świcie 1 lipca. Ziemia wyrzucona w powietrze zabijała i ogłuszała, ale też ostrzegała: gdy eksplodowała przedwcześnie, obrońcy mieli cenny czas na obsadzenie broni. Mimo wszystko, to dzięki saperom niektóre odcinki frontu pękły: zawaliły się odcinki okopów, znikły gniazda karabinów maszynowych. Tam, gdzie brakło min, o wszystkim decydowały łopaty i nożyce do drutu, płonące laski do wypalania przejść przez zasieki, a w końcu – determinacja ludzi.

Wkrótce zaczęto wprowadzać udoskonalenia: lepszą sieć telefoniczną w przedpolu (choć i tak zrywaną przez ostrzał), częstsze użycie sygnałów rakietowych, intensywniejsze rozpoznanie fotograficzne z powietrza. Każda taka iteracja kosztowała jednak dziesiątki i setki istnień. Artyleria broniła też terenu zdobytego, tłumiła kontrataki, niszczyła rezerwy w marszu. Niemcy odpowiadali równie zawzięcie: zaporami z granatników, ogniem kontrbateryjnym i w końcu – elastyczną obroną w głąb, ucząc się nie trzymać kurczowo pierwszej linii, lecz przechwytywać przeciwnika w polach zabójczego ognia z kolejnych pozycji.

15 września 1916 roku na scenę wjechało coś, co z daleka wyglądało jak stalowa maszyna rolnicza, a z bliska – jak potwór: czołg Mark I. Brytyjczycy wybrali ofensywę pod Flers-Courcelette, by po raz pierwszy użyć broni, o której plotkowano od miesięcy. Z 49 przydzielonych wozów tylko część dotarła na pozycje wyjściowe; awarie, ugrzęźnięcia i trudny teren sprawiły, że do ataku wyruszyły nieco ponad trzy tuziny, a do niemieckich linii przebił się ich zaledwie ułamek. A jednak sam widok „stalowych potworów”, które gniotły drut i toczyły się przez kratery, miał efekt psychologiczny. Raporty głoszą, że „czołg idzie główną ulicą Flers” – i rzeczywiście, miasto zostało zdobyte tego dnia, choć w dużej mierze dzięki piechocie i artylerii.

Czołgi Mark I występowały w dwóch wariantach: „samce” z działami 6-funtowymi w sponsonach i „samice” z ciężkimi karabinami maszynowymi. Załoga dławiła się spalinami, panował potworny upał, a pole widzenia było ograniczone do szczelin. Mechanika odmawiała posłuszeństwa: łańcuchy gąsienic pękały, skrzynie biegów zacinały się. Wiele wozów padło ofiarą nie tyle niemieckiej armaty przeciwpancernej (tych wówczas brakowało), co własnej zawodności. Niemcy adaptowali się szybko: ogień z dział polowych strzelających na wprost, butelki z benzyną, ładunki wybuchowe.

Mimo to, wrześniowy epizod zapowiedział rewolucję w sztuce wojennej. Dowódcy zaczęli myśleć w kategoriach broni połączonych – piechota, czołgi, artyleria i lotnictwo w ściśle zsynchronizowanym tańcu. To nie wydarzyło się z dnia na dzień: Somma była zbyt chaotyczna, by zrealizować ideale taktyki z podręcznika. Ale od Flers-Courcelette liczy się rodowód przyszłych przełamań 1918 roku. Po stronie politycznej brytyjska opinia publiczna chwyciła się wizji „cudownej broni”, która skróci wojnę. Front jednak nie wybaczał złudzeń: nawet stalowy potwór musiał mieć za sobą dobrą sieć logistyczną, paliwo, mechaników i – co najważniejsze – plan użycia zgodny z naturą terenu i rytmem ognia artyleryjskiego.

Między lipcem a wrześniem mapa Sommy zaczęła się wypełniać nazwami miejscowości, które na zawsze wrosły w pamięć narodów. Australijczycy przeżyli piekło pod Pozières: seria natarć i kontrataków, nieustanny ostrzał, dzień i noc młóciły wzgórze i jego okolice. W ciągu zaledwie kilku tygodni Australijski Korpus zanotował dziesiątki tysięcy strat – około 23 tysięcy ludzi – a mimo to trzymał zdobyte pozycje pod gradem niemieckiej artylerii. Po sąsiedzku w Delville Wood, znanym później jako „Devil’s Wood”, południowoafrykańska brygada utrzymała się wśród drzew poszarpanych wybuchami, walcząc o każdy pień. Straty sięgnęły ponad 80% stanu wyjściowego; spośród około 3 150 żołnierzy tylko kilkuset wyszło z lasu bez rany.

Dalej na północ Brytyjczycy zmagali się z potęgą pozycji na grzbiecie Thiepval i w rejonie reduty Schwaben – niemieckiego bastionu złożonego z wielowarstwowych okopów i betonowych schronów, przenikniętych korytarzami niczym termitiera. Udało się go ostatecznie przełamać dopiero pod koniec września, w ramach bitwy o grzbiet Thiepval, kiedy skoordynowano natarcia kilku korpusów, wsparte gęstą nawałą i coraz lepiej zgrywanym ogniem pełzającym. W kolejnych tygodniach walczono o Mouquet Farm, Courcelette, Gueudecourt – nazwy małych wiosek, które w raportach sztabowych często wracały niczym refren: „Zdobyto ruiny... Utrzymano ruiny... Utracono ruiny...”.

Rytm Sommy był nieludzko metodyczny: przygotowanie ogniowe, atak, kontratak, konsolidacja, i znów – ogień. Pogoda od września zaczęła się psuć; październikowe deszcze zamieniły kredową ziemię w kleistą maź, która pożerała buty, wozy i resztki cierpliwości. Zaopatrzenie ugrzęzło. Tymczasem niemiecka obrona uczyła się, by nie marnować ludzi w nierokujących pozycjach. Wprowadzano kontrataki lokalne, by odzyskiwać węzły terenowe, ale coraz częściej dopuszczano taktyczne odwroty na kolejne linie, by wykrwawić przeciwnika w terenie przygotowanym.

„Władza nad niebem” nad Sommą nie była abstraktem. Każdy ruch na ziemi miał swój cień na niebie. Samoloty Królewskiego Korpusu Lotniczego (RFC) i francuskie Farmany bądź Caudrony fotografowały linie, korygowały ogień i eskortowały balony obserwacyjne – niezwykle cenne, ale i narażone na ataki. Po stronie niemieckiej lotnictwo Luftstreitkräfte rzucało do walki Fokkery i Albatrosy; jeszcze rok wcześniej mówiono o „Fokker Scourge”, przewadze technicznej Niemców. W 1916 r. sytuacja się wyrównała, a agresywna taktyka RFC z pakietem rozpoznania ofensywnego kosztowała wiele istnień, ale zapewniała cenną wiedzę o układzie niemieckich pozycji.

Na Sommie eksperymentowano z lotami kontaktowymi: nisko lecące maszyny miały identyfikować położenie własnej piechoty i wysyłać sygnały do artylerii. Często przypłacano to życiem – ogień z karabinów i działek przeciwlotniczych tkał w powietrzu sieć niewidzialnych noży. Balony na uwięzi, zwane „saszetkami”, wznoszono na kilkaset metrów, by obserwator z lornetą i telefonem kablowym mógł kierować ogniem baterii. Wkład lotnictwa w bitwę to nie tylko taktyczne oko i ucho, ale też wojna moralów: świadomość, że przeciwnik widzi nasze ruchy, wymuszała kamuflaż, maskowanie, budowę makiet i nocne przemarsze.

Jesienią 1916 roku młody porucznik Manfred von Richthofen strącił pod Bapaume brytyjskiego asa Lanoe HawKera – pojedynek, który zapisał się w annałach jako moment przejęcia pałeczki przez przyszłego „Czerwonego Barona”. Choć nie wszystko rozstrzygało się w powietrzu, to bez lotniczej korekty ognia i rozpoznania trudno wyobrazić sobie logistyczną choreografię Sommy. Każdy konwój amunicji, każde przemieszczenie dywizji, każda improwizowana linia kolejki wąskotorowej mogła zostać dostrzeżona, odnotowana i ostrzelana.

Gdy listopadowy chłód ściął błoto na skorupę, dowództwa postanowiły raz jeszcze spróbować pchnąć linię. Bitwa nad Ancre – końcowy akord Sommy – przyniosła wreszcie zdobycie Beaumont-Hamel 13 listopada przez 51. Dywizję (Highland). Miejscowość, której nie udało się zdobyć 1 lipca, padła po starannym przygotowaniu i lepszym wykorzystaniu ognia pełzającego. Do 18 listopada działania wygasły. Zimą 1916/1917 roku front zastygł – wyczerpany.

Jak mierzyć wynik tej rzezi? Liczbami? Szacuje się, że łączne straty obu stron przekroczyły milion ludzi: Brytyjskie Siły Imperium około 420 tysięcy, Francuzi około 200 tysięcy, Niemcy około 465 tysięcy – liczby te różnią się w zależności od metodologii, ale skala pozostaje wstrząsająca. Terytorialnie Alianci przesunęli linię o kilka, miejscami kilkanaście kilometrów. Strategicznie zmusili Niemców do przerwania ofensywy pod Verdun i rozciągnęli ich rezerwy. Operacyjnie nauczyli się – krwawo, boleśnie – wielu lekcji taktycznych: że bez gęstej i właściwie dobranej artylerii burzącej drut i schrony atak piechoty jest samobójstwem; że ogień pełzający musi być zsynchronizowany co do minuty; że łączność i rozpoznanie z powietrza to nerwy bitwy; że inżynieria (miny, tunele, drogi i kolejki polowe) stanowi kręgosłup działań.

Niemcy też wyciągnęli wnioski. W drugiej połowie 1916 roku zaczęli reorganizować obronę, przechodząc stopniowo do konceptu obrony w głąb i elastyczności, by chronić ludzi kosztem terenu. W zimie 1917 roku wycofają się na przygotowaną linię Zygfryda – Hindenburgstellung – skracając front i porzucając zrujnowaną ziemię niczyją. W tym sensie Somma przyspieszyła ewolucję obu stron ku wojnie bardziej „naukowej”, opartej na metodycznym użyciu ognia i stali oraz na rytmie logistyki, a nie wyłącznie na „odwadze pod ogniem”.

Z perspektywy pamięci Somma miała jeszcze jeden skutek: zaczęła kruszyć wiarę w łatwe odpowiedzi. Opinia publiczna w Wielkiej Brytanii, wstrząśnięta pierwszym dniem, domagała się sensu. Haig – do dziś postać kontrowersyjna – utrzymywał, że Somma była konieczną bitwą zużycia, która wyssała krew z niemieckiej armii, czyniąc możliwymi zwycięstwa 1918 roku. Krytycy odpowiadali: cena była nieproporcjonalna, a metody – zbyt powolne, zbyt skostniałe. Prawda, jak to w historii, rozciąga się między liczbami, mapami i listami poległych.

Kiedy spaceruje się dziś wzdłuż kredowych dróg Picardii, trudno wyobrazić sobie huk i drżenie powietrza sprzed ponad wieku. Kratery Lochnagar, cmentarze Commonwealth War Graves Commission, muzealne sale z pordzewiałymi hełmami i maskami gazowymi – wszystko to buduje pomost między przeszłością a naszym „teraz”. Film „The Battle of the Somme”, który podniósł kurtynę wojny dla cywilów, jest dziś również źródłem dla historyków: kadry niosą ślady taktyk, umundurowania, sprzętu, gestów. W archiwach leżą listy z frontu, w których młodzi mężczyźni zapewniają bliskich, że mają się dobrze, choć wiemy, iż wielu z nich nie doczekało następnego dnia. To tu, nad Sommą, nowoczesność zderzyła się z XIX-wieczną wiarą w napór i liczby. Z impasu zrodziła się nauka – i trauma.

Dziedzictwo Sommy to nie tylko lekcje taktyczne i technologiczne. To także sposób, w jaki pamiętamy o wojnie: przez nazwy wiosek, które stały się symbolami, przez pomniki nieobecnych, przez wspomnienia spisane przez tych, którym udało się wrócić. To pamięć selektywna, bo Somma jest i brytyjską opowieścią o tragedii 1 lipca, i francuskim wspomnieniem skutecznego, acz krwawego wysiłku na południu frontu, i niemiecką narracją o obronie bohaterskiej, lecz kosztownej. Każda z nich składa się na mozaikę większą niż suma części.

W wymiarze globalnym Somma była jednym z tych etapów, które wpychają ludzkość w erę totalizacji konfliktów. Przemysł, nauka i państwo sprzęgły się w jedną machinę. Czołg Mark I – niezdarny, głośny, zawodny – stał się prototypem broni, która w następnym stuleciu zdominuje myślenie o bitwie lądowej. Artyleria, „system nerwowy” w postaci łączności, lotnictwo i rozpoznanie fotograficzne – to wszystko, zrodzone i dopracowane nad Sommą, odcisnęło się na doktrynach XX wieku. Wreszcie, gdzieś między lejami i zniszczonymi liniami drzew, narodziła się też świadomość, że „wielka ofensywa” nie jest magicznym zaklęciem. Wymaga cierpliwości, iteracji i akceptacji strat – a więc, mocnych instytucji zdolnych dźwignąć moralny ciężar takiej decyzji.

Co Somma mówi nam dziś? Że pycha planów nie znosi pokory terenu. Że nowe technologie bez właściwego użycia nie są cudowną bronią. Że logistyka i informacja są tak samo zabójcze – lub zbawcze – jak stal i proch. I że za każdą czerwoną strzałką na mapie stoją biografie. Kiedy stoimy u stóp Thiepval i czytamy nazwiska bez grobów, historia przestaje być „tamtym czasem”: staje się dialogiem z nami samymi o naturze postępu i o granicach, których nie powinien przekraczać.

Zamknijmy zatem tę opowieść z należytą powagą. Bitwa nad Sommą nie oferuje łatwego morału. Jeśli już, to uczy nieufności wobec euforii i prostych narracji. To lekcja o sile i ograniczeniach przemysłu, o odwadze zwykłych ludzi i o błędach elit, o tym, jak rodzą się innowacje i jak drogo potrafią kosztować. I choć w 1918 roku zachodnie armie z pomocą nowych metod i amerykańskich posiłków przełamały front, to w cieniu ich zwycięstwa stoi Somma – wielki, mroczny nauczyciel nowoczesnej wojny.