Wojna Stuletnia: Jak konflikt o tron ukształtował Anglię i Francję?

w 1337 roku angielski król Edward III ogłosił swoje pretensje do korony francuskiej, mało kto przypuszczał, że rozpoczyna się epoka, która na ponad sto lat pogrąży oba królestwa w ogniu wyniszczającej wojny. To, co z pozoru wydawało się kolejnym feudalnym sporem dynastycznym, szybko przekształciło się w brutalny, wielowymiarowy konflikt, który na zawsze odmienił oblicze Europy Zachodniej. Wojna Stuletnia, jak ją później nazwano, nie była ciągłym, nieprzerwanym starciem. Była raczej serią brutalnych kampanii, krwawych bitew, wyniszczających najazdów i długich okresów chwiejnego rozejmu, przerywanych przez jedną z najstraszliwszych pandemii w historii ludzkości – Czarną Śmierć. Ten konflikt był tyglem, w którym hartowały się nowoczesne tożsamości narodowe Anglii i Francji. To na polach bitew pod Crécy, Poitiers i Agincourt gasła gwiazda średniowiecznego rycerstwa, a rodziła się nowa taktyka oparta na masach łuczników i, ostatecznie, na niszczycielskiej sile artylerii. To historia o ambicji królów, o desperacji oblężonych miast, o szaleństwie, które dotknęło francuski tron i o wiejskiej dziewczynie, która twierdziła, że słyszy głosy świętych, a swoim zapałem odmieniła losy wojny. Zapraszamy w podróż przez mroczne i fascynujące stulecie, by odkryć, jak z chaosu, krwi i zdrady narodziły się dwa z najpotężniejszych narodów Europy. To opowieść nie tylko o bitwach i traktatach, ale o fundamentalnej transformacji społeczeństw, gospodarki i samego pojęcia wojny. Opowieść, której echa rozbrzmiewają do dziś w kulturze i polityce obu krajów, dowodząc, że niektóre historyczne rany, nawet po wiekach, nigdy w pełni się nie zabliźniają.

Oficjalną przyczyną wybuchu Wojny Stuletniej był kryzys dynastyczny, który nastąpił po śmierci ostatniego z synów Filipa IV Pięknego, Karola IV, w 1328 roku. Karol, podobnie jak jego bracia, nie pozostawił po sobie męskiego potomka, co zakończyło panowanie dynastii Kapetyngów w linii prostej. Na scenie pojawiło się dwóch głównych pretendentów do francuskiej korony. Pierwszym był Filip de Valois, bratanek Filipa IV, przedstawiciel bocznej linii Kapetyngów. Drugim, co było zarzewiem przyszłego konfliktu, był młody król Anglii, Edward III. Jego roszczenia opierały się na matce, Izabeli, która była córką Filipa Pięknego. Jednak francuscy możnowładcy, powołując się na starożytne prawo salickie, które wykluczało dziedziczenie tronu przez kobiety i w linii żeńskiej, odrzucili kandydaturę Edwarda. Koronę przyznano Filipowi, który zasiadł na tronie jako Filip VI. Początkowo Edward III niechętnie, ale jednak uznał ten wybór, składając nawet Filipowi hołd lenny ze swoich posiadłości na kontynencie. Jednak samo to poddaństwo było kością niezgody, która od dziesięcioleci zatruwała relacje między obu monarchiami. Król Anglii, jako suwerenny władca na swoich wyspach, był jednocześnie wasalem króla Francji z tytułu posiadania Księstwa Gujenny (Akwitanii). Ta feudalna zależność była dla ambitnych Plantagenetów źródłem nieustannej frustracji i upokorzenia, a dla francuskich władców stanowiła doskonałe narzędzie do wywierania presji i ograniczania angielskich wpływów. Każde odwołanie poddanego z Gujenny do sądu królewskiego w Paryżu podważało autorytet angielskiego monarchy. Dlatego roszczenia dynastyczne Edwarda III były w rzeczywistości czymś znacznie więcej – próbą ostatecznego rozwiązania problemu Akwitanii poprzez zjednoczenie obu koron na jednej głowie, co uczyniłoby go w pełni suwerennym panem również na kontynencie. Do tego dochodził niezwykle ważny wymiar ekonomiczny. Bogata Flandria, formalnie podległa Francji, była potęgą w produkcji sukna, a jej przemysł był całkowicie uzależniony od dostaw angielskiej wełny. Angielskie embargo na wełnę, nałożone w celu wsparcia własnych roszczeń, wywołało bunt flamandzkich miast pod wodzą Jakuba van Artevelde, którzy otwarcie poparli Edwarda III jako prawowitego króla Francji. Konflikt zaogniały również ciągłe spory o kontrolę nad strategicznym kanałem La Manche, gdzie francuscy i angielscy korsarze toczyli prywatną wojnę, utrudniając handel i stwarzając poczucie permanentnego zagrożenia. Gdy w 1337 roku Filip VI ogłosił konfiskatę Księstwa Gujenny, cierpliwość Edwarda III się wyczerpała. Odpowiedział w najbardziej dobitny z możliwych sposobów: oficjalnie ogłosił się królem Francji, rozpoczynając tym samym konflikt, który miał trwać przez 116 lat.

Pierwsza faza wojny, znana jako wojna edwardiańska (1337-1360), brutalnie obnażyła anachroniczność francuskiej armii i taktyki, wprowadzając na scenę militarną Europy nową, śmiercionośną broń – angielski długi łuk. Podczas gdy Francuzi wciąż polegali na ciężkozbrojnym rycerstwie i jego szarży jako głównej sile uderzeniowej, Anglicy pod wodzą Edwarda III i jego syna, legendarnego Edwarda, znanego jako Czarny Książę, udoskonalili system walki oparty na współdziałaniu piechoty, spieszonych rycerzy i, co najważniejsze, zdyscyplinowanych mas łuczników. Ci ostatni, rekrutowani głównie spośród wolnych posiadaczy ziemskich (yeomen), byli w stanie wystrzelić do dziesięciu strzał na minutę, tworząc grad pocisków, który przebijał zbroje i siał spustoszenie w szeregach wroga, zanim ten w ogóle dotarł do walki wręcz. Kulminacją tej taktycznej rewolucji była bitwa pod Crécy w 1346 roku. Mniejsza, zmęczona marszem armia angielska zajęła pozycje obronne na wzgórzu, a Edward III rozkazał swoim rycerzom spieszyć się i walczyć u boku łuczników. Francuzi, dowodzeni osobiście przez Filipa VI, przybyli na pole bitwy w chaosie i, wbrew radom, rzucili do ataku swoją dumę – ciężką kawalerię. Rezultat był katastrofalny. Kolejne szarże francuskich rycerzy załamywały się pod morderczym ostrzałem angielskich łuków. Szlachcice ginęli setkami, grzęznąc w błocie i padając pod deszczem strzał wystrzeliwanych z bezlitosną precyzją. Crécy było nie tylko militarnym triumfem, ale także szokiem psychologicznym dla całej Europy. Pokazało, że zdyscyplinowana piechota może pokonać konne rycerstwo, co podważyło same fundamenty feudalnego porządku społecznego.

Bezpośrednio po tym zwycięstwie Edward III przystąpił do oblężenia strategicznego portu Calais. Miasto poddało się po niemal rocznym oblężeniu, stając się na ponad dwieście lat kluczowym angielskim przyczółkiem na kontynencie, "sztyletem wymierzonym w serce Francji". Wkrótce potem na Europę spadła jednak katastrofa o wiele straszniejsza niż wojna – Czarna Śmierć. Pandemia dżumy, która w latach 1347-1351 zabiła od jednej trzeciej do połowy populacji kontynentu, sparaliżowała oba królestwa i na kilka lat wstrzymała działania wojenne. Gdy jednak konflikt rozgorzał na nowo, historia zdawała się powtarzać. W 1356 roku armia angielska pod dowództwem Czarnego Księcia starła się z siłami nowego króla Francji, Jana II Dobrego, pod Poitiers. Francuzi, mimo ogromnej przewagi liczebnej, ponownie zignorowali lekcję z Crécy. Ich rycerstwo zostało zmasakrowane przez angielskich łuczników, a sam król Jan II dostał się do niewoli. To wydarzenie pogrążyło Francję w totalnym chaosie. Władzę próbował przejąć delfin Karol (późniejszy Karol V), ale kraj, pozbawiony monarchy i zdziesiątkowany przez wojnę i zarazę, stanął na krawędzi upadku, wstrząsany rewoltami chłopskimi (żakieria) i powstaniem mieszczan paryskich. Wreszcie, w 1360 roku, podpisano Traktat w Brétigny, który był apogeum angielskiego sukcesu. Edward III zrzekał się pretensji do korony francuskiej w zamian za pełną suwerenność nad ogromnymi terytoriami, w tym całą Akwitanią, oraz bajoński okup za Jana II. Wydawało się, że Anglia wygrała wojnę.

Traktat z Brétigny, który miał przynieść trwały pokój, okazał się jedynie chwilowym wytchnieniem. Francja, upokorzona i okrojona terytorialnie, nie zamierzała pogodzić się z porażką. Na jej czele stanął nowy władca, Karol V, który do historii przeszedł z przydomkiem "Mądry". W przeciwieństwie do swoich poprzedników, Karol był politykiem i administratorem, a nie rycerzem szukającym chwały na polu bitwy. Zrozumiał, że kluczem do zwycięstwa nie jest kolejna wielka, ryzykowna bitwa, ale cierpliwa wojna na wyniszczenie. Jego prawą ręką został Bertrand du Guesclin, bretoński szlachcic o niepozornej posturze, ale niezwykłym talencie militarnym. Du Guesclin, mianowany konstablem Francji, stał się mistrzem taktyki, którą dziś nazwalibyśmy partyzancką. Unikał otwartych starć z głównymi siłami angielskimi, zamiast tego koncentrując się na atakowaniu mniejszych garnizonów, nękaniu szlaków zaopatrzeniowych i stopniowym odbijaniu zamków i miast. Kluczem do jego sukcesu była tzw. strategia Fabiańska – unikanie walnej bitwy i wyczerpywanie przeciwnika. Armia francuska, zreorganizowana i lepiej opłacana, zaczęła odnosić sukces za sukcesem. Zamiast widowiskowych szarż, Francuzi polegali na podstępach, nocnych atakach i oblężeniach. Karol V wspierał te działania z Paryża, reformując system podatkowy, by zapewnić stałe finansowanie armii, oraz prowadząc zręczną grę dyplomatyczną, która doprowadziła m.in. do pozyskania potężnej floty kastylijskiej. Ta flota w 1372 roku zniszczyła angielską eskadrę pod La Rochelle, odcinając Anglikom kluczową drogę morską do Akwitanii i przechylając szalę zwycięstwa na morzu na stronę francuską. Pod koniec panowania Karola V, w 1380 roku, Anglicy kontrolowali już tylko kilka nadbrzeżnych miast, takich jak Calais, Bordeaux i Bayonne. Wydawało się, że Francja jest na prostej drodze do ostatecznego zwycięstwa.

Jednak los po raz kolejny okazał się przewrotny. Śmierć Karola V i Bertranda du Guesclin w tym samym roku, a także śmierć Czarnego Księcia kilka lat wcześniej, zakończyła erę genialnych strategów. W Anglii na tronie zasiadł nieletni Ryszard II, a wkrótce potem krajem wstrząsnęło wielkie powstanie chłopskie Wata Tylera. We Francji natomiast władzę objął również nieletni Karol VI. Jego panowanie rozpoczęło się obiecująco, ale w 1392 roku doszło do tragedii. Podczas jednej z wypraw wojennych król doznał ataku szału, zabijając kilku swoich rycerzy. Był to pierwszy z wielu epizodów choroby psychicznej, która miała nękać go do końca życia. "Szalony król", jak go nazywano, był niezdolny do sprawowania realnej władzy. To stworzyło polityczną próżnię, którą natychmiast próbowali wypełnić jego potężni krewni. Francja pogrążyła się w brutalnej wojnie domowej pomiędzy dwiema frakcjami: Armaniakami, zwolennikami Ludwika Orleańskiego (brata króla), a Burgundczykami, stronnictwem potężnego księcia Burgundii, Jana bez Trwogi. Ten wewnętrzny konflikt okazał się dla Francji o wiele bardziej niszczycielski niż najazdy Anglików. Obie strony nie cofały się przed niczym, a ich spór достиг apogeum w 1407 roku, gdy na zlecenie Jana bez Trwogi zamordowano Ludwika Orleańskiego. Francja stanęła w ogniu. To właśnie w tym momencie na scenie pojawił się nowy, ambitny i bezwzględny król Anglii, który dostrzegł w szaleństwie francuskiego monarchy i wojnie domowej życiową szansę. Był nim Henryk V.

Henryk V, który objął tron Anglii w 1413 roku, był władcą o zupełnie innym charakterze niż jego poprzednicy. Młody, energiczny, pobożny, a jednocześnie bezwzględny i obdarzony żelazną wolą, wierzył głęboko w słuszność swoich praw do korony francuskiej. Wojna domowa, która rozdzierała Francję na strzępy, była dla niego darem od Boga. W 1415 roku, po miesiącach przygotowań, Henryk wylądował z armią w Normandii i rozpoczął oblężenie Harfleur. Miasto padło po ciężkich walkach, ale choroba (prawdopodobnie dyzenteria) zdziesiątkowała jego siły. Z armią liczącą zaledwie około 6000 żołnierzy, głównie łuczników, Henryk podjął ryzykowną decyzję o marszu lądem w kierunku bezpiecznej angielskiej enklawy Calais. W tym czasie Francuzi, mimo wewnętrznych podziałów, zdołali zebrać ogromną armię, liczącą według różnych szacunków od 20 do 30 tysięcy ludzi, w większości ciężkozbrojnego rycerstwa. Przecięli Anglikom drogę w pobliżu zamku Agincourt. Sytuacja niewielkiej, wyczerpanej i głodnej armii angielskiej wydawała się beznadziejna. Dzień przed bitwą, 24 października, lał ulewny deszcz, zamieniając świeżo zaorane pole bitwy w grzęzawisko. To właśnie ten czynnik, pogarda francuskich dowódców dla "garstki łuczników" oraz genialna taktyka Henryka V miały zadecydować o wyniku starcia. Rankiem 25 października 1415 roku, w dzień Świętego Kryspina, Henryk ustawił swoją armię w wąskim przesmyku między dwoma lasami, co uniemożliwiło Francuzom wykorzystanie ich przewagi liczebnej i oskrzydlenie Anglików. Nakazał swoim łucznikom wbić przed sobą zaostrzone pale, tworząc rodzaj palisady, która miała zatrzymać szarżę konnicy. Widząc, że Francuzi, pewni zwycięstwa, nie kwapią się do ataku, Henryk wydał zuchwały rozkaz – cała jego armia ruszyła naprzód, zatrzymując się w zasięgu strzału łuków. Ta prowokacja zadziałała. Francuskie rycerstwo, nie zważając na rozkazy i błotnisty teren, ruszyło do chaotycznej szarży. Rozpoczęła się rzeź.

Konie i ciężkozbrojni jeźdźcy grzęźli w głębokim błocie, stając się nieruchomym celem dla angielskich łuczników. Ci wypuszczali chmurę za chmurą strzał, które z łatwością przebijały słabsze punkty zbroi. Pierwsza linia francuska została zmiażdżona. Gdy do ataku ruszyła druga, złożona ze spieszonych rycerzy, musiała przedzierać się przez stosy ciał i konających towarzyszy, z trudem brnąc w błocie. Gdy wreszcie dotarli do angielskich linii, byli kompletnie wyczerpani. Wtedy do walki włączyli się angielscy łucznicy, którzy porzuciwszy łuki, chwycili za miecze, topory i sztylety, i rzucili się na ociężałych, ledwo poruszających się francuskich arystokratów. Bitwa zamieniła się w masakrę. W pewnym momencie, gdy doszła wieść o ataku na angielskie tabory, Henryk V wydał okrutny, ale z militarnego punktu widzenia konieczny rozkaz zabicia większości jeńców, obawiając się, że mogą oni ponownie chwycić za broń. Zginęła cała elita północnej Francji: trzech książąt, konetabl, admirał i tysiące szlachciców. Straty angielskie były znikome. Agincourt było zwycięstwem jeszcze bardziej druzgocącym niż Crécy i Poitiers. Henryk V stał się bohaterem chrześcijańskiej Europy, a Francja pogrążyła się w rozpaczy. W ciągu kilku następnych lat Henryk systematycznie podbijał całą Normandię. Sytuację pogorszyło zamordowanie w 1419 roku księcia Burgundii, Jana bez Trwogi, przez stronników delfina Karola. Nowy książę Burgundii, Filip Dobry, w akcie zemsty zawarł formalny sojusz z Anglikami. W 1420 roku osaczony i zmanipulowany przez Burgundczyków król Karol VI Szalony podpisał w Troyes jeden z najbardziej upokarzających traktatów w historii Francji. Wydziedziczył on swojego syna, delfina Karola, a Henryka V uznał za swojego następcę i regenta Francji. Gwarancją układu było małżeństwo Henryka z córką Karola VI, Katarzyną de Valois. Wydawało się, że Wojna Stuletnia dobiegła końca, a marzenie Edwarda III o zjednoczeniu obu koron wreszcie się ziściło. Francja jako niepodległe królestwo przestała istnieć.

Gdy w 1422 roku, w odstępie zaledwie kilku miesięcy, zmarli zarówno Henryk V, jak i Karol VI Szalony, sytuacja stała się jeszcze bardziej skomplikowana. Zgodnie z traktatem z Troyes, królem Anglii i Francji ogłoszono niespełna rocznego Henryka VI. W jego imieniu rządy w okupowanej Francji sprawował jego wuj, Jan, książę Bedford, utalentowany wódz i administrator. Wydziedziczony delfin Karol, pogardliwie nazywany "królem z Bourges", kontrolował jedynie tereny na południe od rzeki Loary. Był postacią słabą, apatyczną i pozbawioną wiary w zwycięstwo. Francja na północ od Loary znajdowała się pod żelaznym butem Anglików i ich burgundzkich sojuszników. W 1428 roku wojska angielskie rozpoczęły oblężenie Orleanu – strategicznego miasta nad Loarą, którego upadek otworzyłby im drogę do ostatecznego podboju resztek królestwa Karola. Los Francji wisiał na włosku. I wtedy, w tym najmroczniejszym momencie, zdarzył się cud. Na scenę wkroczyła postać absolutnie niezwykła: młoda, niepiśmienna wiejska dziewczyna z wioski Domrémy w Lotaryngii, która twierdziła, że słyszy głosy świętych – Michała Archanioła, św. Katarzyny i św. Małgorzaty. Nazywała się Joanna d'Arc. Jej misja, jak twierdziła, pochodziła od samego Boga: miała przepędzić Anglików, zdjąć oblężenie z Orleanu i doprowadzić delfina do Reims na koronację. W atmosferze powszechnej rozpaczy i mistycznych oczekiwań, wieści o Joannie szybko się rozprzestrzeniały. Po wielu trudnościach udało jej się dotrzeć na dwór Karola w Chinon. Mimo początkowej nieufności, jej niezachwiana wiara, prostota i charyzma zrobiły na delfinie i jego otoczeniu ogromne wrażenie. Po serii badań teologicznych, zdesperowany Karol postanowił zaryzykować i powierzyć jej dowództwo nad armią idącą na odsiecz Orleanowi.

Przybycie Joanny do oblężonego miasta w kwietniu 1429 roku wywołało eksplozję entuzjazmu wśród zdemoralizowanych francuskich żołnierzy i mieszkańców. Jej obecność, jej pewność zwycięstwa i osobista odwaga tchnęły w nich nowego ducha walki. W ciągu zaledwie dziewięciu dni Francuzi, prowadzeni przez natchnioną dziewczynę, przypuścili serię brawurowych ataków na angielskie fortyfikacje wokół miasta. Anglicy, do tej pory przekonani o swojej niezwyciężoności, byli w szoku. Zaskoczeni furią francuskich ataków i przerażeni postacią Joanny, którą ich propaganda przedstawiała jako czarownicę, stracili ducha walki. 8 maja 1429 roku Anglicy zwinęli oblężenie i wycofali się. Orlean został ocalony. Zwycięstwo to było absolutnym punktem zwrotnym całej wojny. Nie tyle w sensie militarnym, co psychologicznym. Udowodniło Francuzom, że Anglicy nie są niezwyciężeni i że Bóg jest po ich stronie. Idąc za ciosem, Joanna poprowadziła armię w głąb doliny Loary, odnosząc serię błyskawicznych zwycięstw, których kulminacją była bitwa pod Patay, prawdziwy "odwrócony Agincourt", gdzie francuska kawaleria zmasakrowała angielskich łuczników. Następnie, mimo wahań Karola, przekonała go do marszu na Reims – tradycyjnego miejsca koronacji królów Francji, leżącego głęboko na terytorium wroga. 17 lipca 1429 roku, w katedrze w Reims, delfin został koronowany jako Karol VII. Ten akt miał ogromne znaczenie symboliczne, ostatecznie legitymizując jego władzę w oczach poddanych i czyniąc go prawdziwym, namaszczonym przez Boga królem Francji. Misja Joanny została w dużej mierze spełniona. Niestety, jej pasmo sukcesów dobiegało końca. Wiosną 1430 roku, podczas obrony Compiègne, została schwytana przez Burgundczyków, którzy bez skrupułów sprzedali ją swoim angielskim sojusznikom. Anglicy, pragnąc zniszczyć legendę Joanny i podważyć legalność koronacji Karola VII, postanowili wytoczyć jej proces o herezję. Po długim, stronniczym procesie w Rouen, w którym Joanna broniła się z niezwykłą inteligencją i odwagą, została skazana i 30 maja 1431 roku spalona na stosie. Miała zaledwie 19 lat. Anglicy wierzyli, że jej śmierć złamie francuskiego ducha. Srodze się mylili. Jej męczeństwo uczyniło z niej nieśmiertelny symbol francuskiego oporu i tożsamości narodowej.

Śmierć Joanny d'Arc na stosie w Rouen nie zatrzymała impetu, który nadała francuskiej sprawie. Chociaż Anglicy i ich burgundzcy sojusznicy wciąż kontrolowali Paryż i Normandię, psychologiczna przewaga bezpowrotnie przeszła na stronę Karola VII. Król, odmieniony przez sukcesy Joanny, zrzucił z siebie apatię i zaczął przeobrażać się w skutecznego monarchę, otaczając się zdolnymi doradcami. Kluczowym momentem dla dalszych losów wojny był Kongres w Arras w 1435 roku. Po długich i skomplikowanych negocjacjach, Filip Dobry, książę Burgundii, zdecydował się na zerwanie sojuszu z Anglią i pojednanie z Karolem VII. W zamian za uznanie jego suwerenności, Karol oficjalnie przeprosił za udział swoich ludzi w morderstwie ojca Filipa, Jana bez Trwogi. Utrata burgundzkiego sojusznika była dla Anglików ciosem katastrofalnym, zarówno militarnym, jak i politycznym. Pozbawieni wsparcia, zostali zmuszeni do prowadzenia wojny obronnej na dwa fronty – w Normandii i Gujennie. W następnym roku wojska Karola VII triumfalnie wkroczyły do Paryża, kończąc wieloletnią okupację stolicy. Sukcesy te nie byłyby możliwe bez głębokich reform, które Karol VII zaczął wprowadzać w swoim królestwie. Najważniejszą z nich była reforma armii. W 1445 roku powołał do życia tzw. compagnies d'ordonnance – pierwsze w Europie od czasów rzymskich stałe, zawodowe oddziały wojskowe, opłacane bezpośrednio przez koronę. Zapewniło to Francji zdyscyplinowaną i lojalną siłę zbrojną, uniezależniając króla od często niesfornych wasali feudalnych. Ale prawdziwą rewolucją, która ostatecznie przypieczętowała los Anglików, było mistrzowskie opanowanie przez Francuzów nowej technologii: artylerii prochowej. Bracia Jean i Gaspard Bureau, którzy stanęli na czele królewskiej artylerii, udoskonalili produkcję i zastosowanie armat. Nowe, bardziej mobilne i potężne działa były w stanie w ciągu kilku dni, a nawet godzin, skruszyć mury zamków i miast, które wcześniej wytrzymywały wielomiesięczne oblężenia. Feudalne twierdze, które przez wieki były symbolem potęgi i schronieniem dla lokalnych garnizonów, stały się przestarzałe. W latach 1449-1450 armia francuska, wspierana przez potężny park artyleryjski braci Bureau, przeprowadziła błyskawiczną kampanię, odbijając całą Normandię. Bitwa pod Formigny w 1450 roku dobitnie pokazała nową rzeczywistość pola walki: angielska armia, próbująca zastosować starą taktykę opartą na łucznikach, została oskrzydlona i zmasakrowana przez francuską jazdę i artylerię.

Ostatnim aktem dramatu była kampania w Gujennie, historycznym sercu angielskich posiadłości na kontynencie. Po początkowych sukcesach francuskich, weteran wojenny, ponad 60-letni John Talbot, wylądował z armią, by odzyskać prowincję. Decydujące starcie miało miejsce pod Castillon w 1453 roku. Francuzi, dowodzeni przez Jeana Bureau, przygotowali ufortyfikowany obóz, najeżony setkami dział. Talbot, wierząc w brawurową szarżę, poprowadził swoich ludzi do ataku prosto na francuskie pozycje. Rezultat był przewidywalny. Angielska armia została zdziesiątkowana przez zmasowany ogień artyleryjski. Sam Talbot zginął, a jego śmierć symbolicznie zakończyła epokę dominacji Anglików. Po klęsce pod Castillon cała Gujenna szybko poddała się Karolowi VII. Wojna w zasadzie dobiegła końca. W rękach angielskich pozostał jedynie port Calais. Co ciekawe, nigdy nie podpisano formalnego traktatu pokojowego. Konflikt po prostu wygasł, ponieważ Anglia, pogrążona we własnych problemach wewnętrznych, które wkrótce miały przerodzić się w Wojnę Dwóch Róż, nie była już w stanie prowadzić dalszych działań na kontynencie. Rok 1453, w którym padł Konstantynopol, jest więc również symbolicznie uznawany za datę końca Wojny Stuletniej.

Z perspektywy wieków, Wojna Stuletnia jawi się jako jeden z najważniejszych konfliktów w historii Europy. Była to długa i bolesna transformacja, która zakończyła epokę średniowiecza i otworzyła drzwi do czasów nowożytnych. Na polach bitew, od Crécy po Castillon, dokonała się rewolucja militarna: konny rycerz w lśniącej zbroi, symbol feudalnego świata, musiał ustąpić miejsca anonimowemu łucznikowi, a ostatecznie niszczycielskiej sile bezosobowej artylerii. To był zmierzch ery indywidualnego heroizmu i narodziny ery zorganizowanej, państwowej machiny wojennej. Konsekwencje polityczne były równie głębokie. Dla Francji, mimo ogromnych zniszczeń i ofiar, wojna stała się katalizatorem zjednoczenia. Z popiołów powstała silna, scentralizowana monarchia z zawodową armią i stałymi podatkami, gotowa do odegrania roli hegemona na kontynencie. Dla Anglii, utrata kontynentalnych posiadłości była początkowo upokarzającą porażką, ale w dłuższej perspektywie okazała się błogosławieństwem. Skierowała ona energię narodu ku morzu, dając podwaliny pod przyszłe imperium kolonialne i rozwój potęgi morskiej. Jednak najważniejszym dziedzictwem tego ponad stuletniego konfliktu było ukształtowanie się nowoczesnych tożsamości narodowych. To właśnie we wspólnej walce przeciwko Anglikom Francuzi zaczęli postrzegać siebie jako jeden naród, zjednoczony wokół króla i języka. Podobnie Anglicy, dumni ze swoich zwycięstw pod Agincourt i pogardzający Francuzami, wykuli własną, odrębną tożsamość wyspiarską. Wojna Stuletnia nie była więc tylko sporem o sukcesję. Była brutalnym, krwawym i kosztownym procesem, w którym rodziły się narody. Procesem, który zdefiniował mapę Europy i na zawsze zmienił sposób, w jaki ludzie myśleli o wojnie, państwie i przynależności narodowej.