Göbekli Tepe: Świątynia, która napisała historię ludzkości na nowo

Wyobraźmy sobie surowy, jałowy krajobraz południowo-wschodniej Anatolii w Turcji. Wiatr smaga zaokrąglone wzgórza, a słońce praży ziemię, która od tysięcy lat skrywa tajemnicę zdolną wstrząsnąć posadami naszej wiedzy o początkach cywilizacji. Przez dekady podręczniki historii uczyły nas, że punktem zwrotnym dla ludzkości było wynalezienie rolnictwa około 10 000 lat temu. To ono miało umożliwić osiadły tryb życia, stworzenie pierwszych wiosek, a następnie miast, kompleksowej religii i monumentalnej architektury. Prosta i logiczna sekwencja zdarzeń, która wydawała się niepodważalna. A jednak, pod jednym z tych niepozornych wzgórz, znanym lokalnie jako prehistoria-tajemnice-megalitow-giganci-z-kamienia" title="Tajemnice Megalitów: Kamienni Giganci, Którzy Zmienili Historię Świata" class="text-primary underline decoration-primary/40 underline-offset-4 hover:decoration-primary">Göbekli Tepe, czyli "Pękaty Pagórek", spoczywał dowód na to, że ta historia jest fundamentalnie błędna. Odkrycie tego miejsca to nie tylko znalezienie kolejnego starożytnego stanowiska. To jak odnalezienie silnika odrzutowego w grobowcu Tutanchamona – anachronizm tak głęboki, że zmusza nas do ponownego napisania wszystkiego, co myśleliśmy, że wiemy o naszych prehistorycznych przodkach. To tutaj, 12 000 lat temu, na długo przed wynalezieniem koła, pisma czy metalurgii, łowcy-zbieracze, ludzie epoki kamienia, wznieśli pierwszą na świecie świątynię. A nie była to prosta, prymitywna konstrukcja. To kompleks megalitycznych kamiennych kręgów, zdobionych niezwykłymi rzeźbami, wymagający organizacji pracy i wizji architektonicznej, której nikt im nie przypisywał. Göbekli Tepe to punkt zero ludzkiej monumentalności, miejsce, które sugeruje, że to nie rolnictwo stworzyło religię i kulturę, ale być może to pragnienie wspólnego kultu i potrzeba spotkań w świętym miejscu pchnęły ludzkość ku rewolucji neolitycznej. To opowieść o odkryciu, które jest wciąż w toku, o tajemnicach wyrytych w kamieniu i o zagadce ludu, który spojrzał w gwiazdy i postanowił zbudować coś wiecznego, a następnie... celowo to ukrył. Przygotujcie się na podróż w głąb czasu, do zarania dziejów, gdzie kamienie przemawiają głośniej niż jakiekolwiek zapisane słowo.

Historia odkrycia Göbekli Tepe jest równie fascynująca jak samo miejsce i naznaczona jest przypadkiem, intuicją oraz geniuszem jednego człowieka, który potrafił zobaczyć to, co inni zignorowali. Pierwsze sygnały, że "Pękaty Pagórek" skrywa coś niezwykłego, pojawiły się już w latach 60. XX wieku. Amerykańsko-turecka ekspedycja badawcza zauważyła na wzgórzu liczne fragmenty obrobionego krzemienia oraz wapienne płyty, które uznała za nagrobki z okresu bizantyjskiego. Wzgórze było od dawna uważane przez lokalnych rolników za miejsce święte, co dodatkowo utwierdziło badaczy w przekonaniu, że mają do czynienia z cmentarzem. Uznali stanowisko za mało znaczące i porzucili dalsze badania. Przez kolejne trzy dekady tajemnica Göbekli Tepe spała spokojnie, naruszana jedynie przez rolników, którzy od czasu do czasu wyorywali z ziemi dziwne kamienne bloki i, uznając je za przeszkodę, znosili na skraj pola lub rozbijali. Kluczowy moment nadszedł w 1994 roku. Niemiecki archeolog, dr Klaus Schmidt z Niemieckiego Instytutu Archeologicznego, pracował w regionie i poszukiwał nowego stanowiska do badań, które mogłoby rzucić światło na życie prehistorycznych społeczności. Przeglądając stare raporty, natknął się na krótką wzmiankę o wzgórzu i znaleziskach z lat 60. Coś w tym opisie zaintrygowało go na tyle, że postanowił osobiście sprawdzić to miejsce. Gdy dotarł na szczyt Göbekli Tepe, jego doświadczone oko natychmiast dostrzegło coś, co umknęło jego poprzednikom. Zobaczył nie tylko ogromną ilość krzemiennych narzędzi, świadczących o intensywnej działalności ludzkiej w epoce kamienia, ale przede wszystkim zwrócił uwagę na same kamienne płyty. Nie wyglądały jak typowe, proste nagrobki. Były zbyt duże, zbyt regularnie ukształtowane. Jedna z nich, częściowo wystająca z ziemi, miała formę litery T. Schmidt w jednej chwili zrozumiał. Wiedział, że podobne, choć znacznie mniejsze, filary w kształcie litery T znajdowano w pobliskim i młodszym o tysiąc lat stanowisku Nevalı Çori, gdzie on sam wcześniej pracował. Tam interpretowano je jako elementy specjalnych budowli kultowych. Skoro tu, na Göbekli Tepe, znajdowały się podobne, lecz znacznie większe i liczniejsze struktury, mogło to oznaczać tylko jedno: nie stał na bizantyjskim cmentarzu, ale na szczycie prehistorycznego sanktuarium o niewyobrażalnej skali. "W minutę po tym, jak to zobaczyłem, wiedziałem, że mam dwie możliwości: albo uciec stąd i nikomu nic nie mówić, albo spędzić tu resztę życia" – wspominał później. Wybrał to drugie, poświęcając swoje życie na odkrywanie sekretów Göbekli Tepe aż do swojej przedwczesnej śmierci w 2014 roku. Już pierwsze próbne wykopy potwierdziły jego oszałamiającą hipotezę. Ziemia kryła nie pojedyncze filary, ale całe kręgi monumentalnych, megalitycznych struktur. Świat nauki początkowo podchodził do tych rewelacji z niedowierzaniem. Monumentalna architektura stworzona przez łowców-zbieraczy? To burzyło wszystko, co było fundamentem prehistorii. Jednak z każdym kolejnym rokiem wykopalisk, z każdym odkrytym filarem i płaskorzeźbą, Göbekli Tepe zmuszało świat do pokory i przyznania, że historia ludzkiej cywilizacji jest znacznie starsza i bardziej złożona, niż ktokolwiek śmiał przypuszczać.

To, co archeolodzy pod kierownictwem Klausa Schmidta zaczęli odsłaniać spod tysięcy ton ziemi i gruzu, przekraczało wszelkie wyobrażenia o możliwościach technologicznych i organizacyjnych ludów epoki kamienia. Architektura Göbekli Tepe jest w swej istocie "niemożliwa" w kontekście tradycyjnej wiedzy o prehistorii. Stanowisko składa się z co najmniej dwudziestu monumentalnych, owalnych lub okrągłych struktur, z których do tej pory odkopano zaledwie kilka. Najstarsze z nich, datowane metodą radiowęglową na około 9600-8800 lat p.n.e., pochodzą z okresu znanego jako neolit preceramiczny A. Oznacza to, że powstały ponad 6000 lat przed Stonehenge i 7000 lat przed Wielką Piramidą w Gizie. Każda z tych struktur ma podobny schemat. Składa się z dwóch potężnych, centralnych filarów w kształcie litery T, które otoczone są mniejszym, zewnętrznym kręgiem podobnych filarów, wbudowanych w mur wzniesiony z nieobrobionych kamieni. Same filary są największą zagadką i świadectwem geniuszu budowniczych. Wykute z jednego bloku wapienia, te monolity osiągają wysokość do 5,5 metra i wagę od 10 do 20 ton. Jeden z niedokończonych filarów, wciąż spoczywający w pobliskim kamieniołomie, ma ponad 7 metrów długości i szacowaną wagę 50 ton. Jakim cudem ludzie, którzy nie znali metalowych narzędzi ani koła, byli w stanie wykuwać, transportować na odległość kilkuset metrów i ustawiać w pionie tak gigantyczne bloki skalne? To pytanie spędza sen z powiek badaczom do dziś. Wymagało to nie tylko niezwykłej siły, ale przede wszystkim precyzyjnej organizacji pracy, podziału zadań i wspólnego wysiłku setek ludzi. To świadczy o istnieniu złożonej struktury społecznej, z przywódcami zdolnymi planować i kierować tak ogromnym przedsięwzięciem – cech, których dotąd odmawiano społecznościom łowiecko-zbierackim.

Co więcej, filary te nie są tylko surowymi kamieniami. Większość z nich jest misternie zdobiona płaskorzeźbami o niezwykłej wartości artystycznej. Na ich powierzchniach wyryto całą menażerię zwierząt: lisy, węże, dziki, żurawie, lwy, byki i skorpiony. Rzeźby te są dynamiczne, pełne życia i wykonane z ogromną precyzją. Niektóre z filarów T, zwłaszcza te centralne, posiadają również elementy antropomorficzne. Na ich węższych bokach wyrzeźbiono ludzkie ramiona i dłonie, a na "tułowiu" widoczne są przepaski biodrowe. To doprowadziło badaczy do rewolucyjnej tezy, że filary te nie są tylko elementami konstrukcyjnymi, ale stylizowanymi przedstawieniami istot ludzkich, być może mitycznych przodków, bóstw lub kapłanów. Centralna para filarów w każdej strukturze zdaje się "patrzeć" na siebie, jakby przewodniczyła jakiemuś zgromadzeniu lub rytuałowi. Otaczający ich krąg mniejszych "postaci" dopełnia wrażenia uczestnictwa w mistycznym spotkaniu. Podłogi wewnątrz kręgów wykonano z gładzonego, przypominającego lastryko wapienia, co również świadczy o zaawansowanej technice budowlanej. Brak śladów stałego zamieszkania, palenisk domowych czy odpadów typowych dla osad, wskazuje, że Göbekli Tepe nie było wioską. Było czymś zupełnie innym: świętym centrum, miejscem pielgrzymek, pierwszym na świecie kompleksem świątynnym, gdzie gromadzili się ludzie z odległych rejonów, aby wspólnie budować i celebrować. Skala tego przedsięwzięcia, precyzja wykonania i artystyczna wizja stojąca za architekturą Göbekli Tepe to dowód na to, że rewolucja symboliczna i duchowa poprzedziła rewolucję agrarną, na zawsze zmieniając nasze postrzeganie zarania ludzkiej cywilizacji.

Kamienne filary Göbekli Tepe to nie tylko cud inżynierii, ale przede wszystkim otwarta księga prehistorycznej kosmologii i duchowości. Płaskorzeźby pokrywające ich powierzchnie stanowią najbardziej złożony i bogaty system symboliczny, jaki znamy z epoki kamienia, oferując nam bezcenny, choć wciąż nie do końca zrozumiały, wgląd w umysły naszych przodków sprzed 12 000 lat. Świat przedstawiony na monolitach jest zdominowany przez zwierzęta. Nie są to jednak zwierzęta, na które polowano dla pożywienia – brakuje wizerunków jeleni czy gazeli, których kości obficie znajdowano na stanowisku. Zamiast tego, filary roją się od drapieżników i stworzeń budzących respekt lub strach: lwów, dzików, lisów, a zwłaszcza węży, które wiją się w skomplikowanych splotach. Licznie reprezentowane są również ptaki, takie jak żurawie, sępy i ibisy, a także owady i pajęczaki – skorpiony i mrówki. Ta selekcja gatunków sugeruje, że nie mamy do czynienia z prostą kroniką lokalnej fauny, ale z językiem symbolicznym. Zwierzęta te mogły być totemami różnych klanów lub grup, które spotykały się w Göbekli Tepe. Mogły być również strażnikami świata duchów, potężnymi siłami natury lub bohaterami mitów o stworzeniu świata. Lis, jedno z najczęściej przedstawianych zwierząt, mógł być tricksterem, postacią znaną z wielu mitologii, która przekracza granice między światami. Węże, wszechobecne i często splecione ze sobą, mogły symbolizować cykliczność życia i śmierci, odrodzenie lub podziemne siły. Sępy, z kolei, w wielu kulturach Bliskiego Wschodu były związane z rytuałami pogrzebowymi i podróżą duszy (np. w późniejszym Çatalhöyük). Być może w Göbekli Tepe odbywały się skomplikowane obrzędy pogrzebowe, polegające na wystawianiu ciał na pożarcie przez sępy, co miało uwalniać duszę. Teoria ta, choć niepotwierdzona, jest intrygująca, zwłaszcza w kontekście znalezisk ludzkich kości, często pofragmentowanych, wewnątrz murów świątyń.

Najbardziej rewolucyjna jest jednak interpretacja samych filarów w kształcie litery T jako stylizowanych istot ludzkich. Rzeźbione ramiona, dłonie i przepaski biodrowe nie pozostawiają co do tego większych wątpliwości. Te kamienne, anonimowe postacie – bez twarzy, bez indywidualnych cech – mogą reprezentować nadludzkie istoty, mitycznych przodków-założycieli lub potężne bóstwa. Ich monumentalny rozmiar i centralne umieszczenie w kręgach sugerują, że były one w centrum kultu. Być może zgromadzenia w Göbekli Tepe odbywały się "w obecności" tych kamiennych gigantów, którzy uosabiali więź między światem ludzi a sferą sacrum. Jedna z rzeźb, znana jako "Filar 43" lub "Kamień Sępa", wzbudza szczególne zainteresowanie i kontrowersje. Przedstawia ona bezgłowego człowieka oraz szereg zwierząt, w tym sępa i skorpiona. U góry filaru znajdują się symbole przypominające okręgi. Niektórzy badacze, jak Martin Sweatman i Dimitrios Tsikritsis, wysunęli hipotezę, że płaskorzeźba ta nie jest zwykłą sceną mityczną, ale prehistoryczną mapą nieba. Według ich interpretacji, zwierzęta odpowiadają konstelacjom (Skorpion to Skorpion, sęp to Strzelec), a cała scena upamiętnia katastrofalne uderzenie komety, które miało miejsce około 10 950 roku p.n.e. i zapoczątkowało okres ochłodzenia zwany młodszym dryasem. Bezgłowy człowiek symbolizowałby ogromne straty w ludziach spowodowane przez ten kataklizm. Choć ta teoria astronomiczna jest spekulatywna i odrzucana przez wielu archeologów, w tym badaczy samego stanowiska, pokazuje ona, jak głęboko złożony i otwarty na interpretacje jest symboliczny język Göbekli Tepe. Niezależnie od ostatecznych odpowiedzi, jest pewne, że te kamienne kręgi były sceną dla bogatego życia duchowego i intelektualnego, co dowodzi, że "rewolucja poznawcza" ludzkości miała miejsce na długo przed tym, jak zaczęliśmy uprawiać ziemię.

Największą tajemnicą Göbekli Tepe nie jest "co" ani "jak", ale "kto" i "dlaczego". Kim byli ludzie, którzy posiadali wiedzę, zasoby i motywację, aby stworzyć tak zdumiewający kompleks świątynny w czasach, gdy ludzkość rzekomo żyła w małych, rozproszonych grupach, zajęta wyłącznie codzienną walką o przetrwanie? Odpowiedź na to pytanie wywraca do góry nogami fundamentalny paradygmat prehistorii, który mówił: "najpierw rolnictwo, potem osady, a na końcu złożona religia i monumentalizm". Göbekli Tepe krzyczy, że kolejność była odwrotna. Budowniczymi byli łowcy-zbieracze z okresu neolitu preceramicznego. Analiza narzędzi krzemiennych i szczątków zwierzęcych nie pozostawia co do tego wątpliwości. Ich dieta opierała się na polowaniu na dzikie zwierzęta, takie jak gazele, dziki, jelenie i onagery (dzikie osły), oraz na zbieraniu dzikich odmian zbóż, takich jak pszenica samopsza i płaskurka, a także pistacji i migdałów. Region Żyznego Półksiężyca był wówczas rajem obfitości, co pozwalało na względnie osiadły tryb życia nawet bez udomowienia roślin i zwierząt. Mimo to, skala przedsięwzięcia budowlanego w Göbekli Tepe wykracza daleko poza to, co dotychczas uważano za możliwe dla takich społeczności. Budowa nawet jednego kręgu wymagała współpracy setek ludzi przez długi okres. Należało zorganizować grupy, które wykuwały monolity w kamieniołomie, zespoły, które transportowały je na wzgórze (prawdopodobnie za pomocą drewnianych sań i lin), oraz specjalistów-kamieniarzy, którzy rzeźbili filary i ustawiali je na miejscu. Taki podział pracy i długofalowe planowanie implikują istnienie autorytetu – przywódców religijnych lub świeckich, którzy potrafili zjednoczyć różne klany wokół wspólnego celu. To prowadzi nas do pytania o motywację. Dlaczego łowcy-zbieracze podjęli tak niewyobrażalny wysiłek? Klaus Schmidt, odkrywca i wieloletni badacz stanowiska, sformułował rewolucyjną teorię: "Najpierw przyszła świątynia, potem miasto". Według niego to nie nadwyżki żywności z rolnictwa pozwoliły na budowę świątyń. Przeciwnie, to potrzeba wzniesienia i utrzymania centralnego miejsca kultu, jakim było Göbekli Tepe, stała się motorem napędowym rewolucji neolitycznej. Regularne gromadzenie się w jednym miejscu setek ludzi na czas prac budowlanych i ceremonii rodziło ogromne wyzwanie logistyczne: jak wykarmić taką masę? Polowanie i zbieractwo na dłuższą metę mogły okazać się niewystarczające. To właśnie ten problem, zdaniem Schmidta, mógł zmusić ludzi do eksperymentowania z uprawą dzikich zbóż, które rosły w okolicy, aby zapewnić stałe i przewidywalne źródło pożywienia dla robotników i pielgrzymów. Göbekli Tepe mogło więc być inkubatorem rolnictwa. Idea, że to religia i wspólna ideologia były siłą sprawczą, która pchnęła ludzkość ku cywilizacji – a nie czynniki ekonomiczne – jest jednym z najważniejszych wniosków płynących z tego odkrycia. Ludzie z Göbekli Tepe nie budowali świątyni, bo mieli nadmiar czasu i jedzenia. Budowali ją, bo wierzyli w coś tak mocno, że byli gotowi zmienić cały swój sposób życia, aby urzeczywistnić swoją wizję. To pragnienie transcendencji, potrzeba połączenia ze światem duchowym i stworzenia wspólnej tożsamości w cieniu monumentalnych przodków, mogła być iskrą, która zapaliła ogień cywilizacji.

Jedną z największych i najbardziej intrygujących zagadek Göbekli Tepe jest jego koniec. Około 8000 roku p.n.e., po niemal dwóch tysiącach lat funkcjonowania jako tętniące życiem centrum kultowe, miejsce to zostało celowo i starannie zasypane. Nie był to akt zniszczenia w szale bitewnym ani powolne popadanie w ruinę z powodu opuszczenia. To był świadomy, systematyczny proces, który musiał wymagać równie wielkiego wysiłku, jak sama budowa świątyń. Robotnicy wypełnili koliste struktury tysiącami metrów sześciennych gruzu, ziemi i połamanych kości zwierzęcych, aż całe wzgórze pokryła gruba warstwa materiału, która skutecznie ukryła i zakonserwowała megalityczne konstrukcje na kolejne 10 000 lat. Dlaczego społeczność, która włożyła tyle energii i wiary w stworzenie swojego świętego miejsca, postanowiła je pogrzebać? Hipotezy są liczne i żadna nie jest w pełni satysfakcjonująca. Być może religia, której centrum stanowiło Göbekli Tepe, straciła na znaczeniu. Nowe wierzenia, być może bardziej związane z cyklem agrarnym i kultem płodności, mogły zastąpić stary, szamański lub animistyczny system wierzeń łowców. Zasypanie starych świątyń mogło być sposobem na symboliczne zamknięcie rozdziału i "dezaktywowanie" mocy starego sacrum, aby zrobić miejsce dla nowego porządku. Inna teoria sugeruje, że zasypanie nie było aktem porzucenia, ale ostatecznym aktem kultu – rodzajem "pochówku" świętego miejsca, aby ochronić je przed profanacją lub po prostu oddać je ziemi, z której powstało. To jakby umieszczenie ducha miejsca w stanie uśpienia, a nie jego unicestwienie. Niezależnie od przyczyny, ten niezwykły akt pogrzebania własnej świątyni jest tak samo bezprecedensowy jak jej budowa i dodaje kolejną warstwę tajemnicy do historii Göbekli Tepe.

Choć samo Göbekli Tepe zostało ukryte, jego dziedzictwo przetrwało. Idea monumentalnej architektury kultowej i symbolika wypracowana na "Pękatym Wzgórzu" nie zniknęły. Rozprzestrzeniły się po całym regionie. W młodszych o kilkaset czy tysiąc lat osadach neolitycznych, takich jak Nevalı Çori, Çayönü czy wreszcie słynne "pierwsze miasto" Çatalhöyük, odnajdujemy echa Göbekli Tepe. Wciąż pojawiają się tam specjalne budowle kultowe, rzeźby i symbolika zwierzęca (zwłaszcza byków i sępów), które wyraźnie nawiązują do tradycji zapoczątkowanej przez łowców-zbieraczy. Filary w kształcie litery T stają się mniejsze, wkomponowane w domostwa, co może świadczyć o "udomowieniu" religii, która zeszła z wielkiego, wspólnego centrum pielgrzymkowego do poziomu indywidualnych gospodarstw. Göbekli Tepe stanowi zatem brakujące ogniwo, "matkę" wszystkich późniejszych neolitycznych kultur Anatolii i Bliskiego Wschodu. To tam narodził się pomysł, że ludzie mogą kształtować swoje otoczenie w monumentalnej skali, aby wyrazić swoje przekonania. To tam powstał język symboliczny, który był używany przez tysiąclecia. Rewolucja, która zaczęła się w Göbekli Tepe, nie zakończyła się wraz z jego zasypaniem. Przeciwnie, zapoczątkowała ona proces, który doprowadził bezpośrednio do powstania pierwszych wiosek rolniczych, a następnie miast i państw. Dziedzictwo Göbekli Tepe to świadomość, że u samych podstaw naszej cywilizacji leży nie pragmatyzm ekonomiczny, ale potężne, ludzkie pragnienie znalezienia sensu, stworzenia porządku w kosmosie i spotkania się we wspólnocie pod okiem bogów lub przodków, których sami wyrzeźbili w kamieniu.

Podsumowując, Göbekli Tepe to znacznie więcej niż tylko najstarsza znana świątynia na świecie. To rewolucja w kamieniu, która zmusiła nas do fundamentalnej rewizji naszych poglądów na początki ludzkiej cywilizacji. Odkrycie dokonane przez Klausa Schmidta i jego zespół udowodniło, że prehistoryczni łowcy-zbieracze byli zdolni do czegoś, co wydawało się niemożliwe: stworzenia monumentalnej architektury sakralnej, rozwinięcia złożonego systemu symbolicznego i zorganizowania społeczeństwa na dużą skalę na tysiące lat przed pojawieniem się rolnictwa, miast i pisma. To miejsce odwróciło przyczynę i skutek w historii ludzkości, sugerując, że to nie ekonomia, ale religia i wspólna ideologia były siłą napędową, która pchnęła nas na drogę rozwoju cywilizacyjnego. Potrzeba gromadzenia się w świętym miejscu, wznoszenia pomników dla bogów lub przodków i wspólnego celebrowania tajemnic istnienia stała się katalizatorem, który wymusił innowacje społeczne i technologiczne, w tym być może samo rolnictwo. Göbekli Tepe jest świadectwem niezwykłego skoku poznawczego, który dokonał się w ludzkich umysłach u zarania neolitu. To dowód na to, że pragnienie transcendencji, tworzenia sensu i budowania wspólnoty jest jedną z najgłębszych i najstarszych sił napędowych naszego gatunku. Mimo ponad dwóch dekad intensywnych badań archeologicznych, wiemy, że dotknęliśmy zaledwie wierzchołka góry lodowej. Skanowanie geofizyczne wykazało, że pod ziemią wciąż ukrywa się co najmniej kilkanaście kolejnych kamiennych kręgów, być może jeszcze starszych i bardziej zdumiewających. Göbekli Tepe wciąż strzeże swoich największych tajemnic. Każdy nowy odkopany filar i każda nowa rzeźba mogą przynieść kolejne rewelacje, które jeszcze bardziej pogłębią naszą wiedzę o tym "punkcie zero" w historii ludzkiej kultury. To, co już wiemy, wystarczy jednak, by z pokorą spojrzeć na naszych odległych przodków – nie jako na prymitywnych dzikusów, ale jako na wizjonerów, inżynierów i artystów, którzy 12 000 lat temu na jałowym wzgórzu w Anatolii postawili pierwszy, fundamentalny kamień pod budowlę, którą dziś nazywamy cywilizacją. Jakie jeszcze sekrety skrywa ziemia pod "Pękatym Pagórkiem"? Czas i praca archeologów z pewnością przyniosą kolejne odpowiedzi.